Welk Duitsland komt er na Merkel?


Angela Merkel en Helmut Kohl

Zondag 26 september 2021: verkiezingen voor de Bondsdag. Eén ding staat al vast: de nieuwe kanselier heet niet Angela Merkel. Wat betekent dat voor de rol die Duitsland speelt in de wereld?

Lange tijd is gedacht dat de Duitsers als volk altijd agressief en oorlogszuchtig waren. Dan werd er verwezen naar de drie oorlogen die Duitsland in korte tijd was begonnen: de Frans-Duitse oorlog (1870-1871) en de twee wereldoorlogen. Er viel nog wel wat af te dingen op de stelling dat Duitsland in 1914 de enige agressor was, maar het beeld was krachtig.

Sebastian Haffner, Duits journalist en historicus, was het daar niet mee eens. Die drie oorlogen, schreef hij in 1978, hebben zich afgespeeld in het korte tijdvak dat Duitsland een eenheidsstaat vormde. Daarvoor en daarna waren de Duitsers helemaal niet zo agressief. Duitsland is zelfs eeuwenlang het strijdtoneel geweest waarop gewelddadige Europese mogendheden hun oorlogen uitvochten.

De Duitse eenheidsstaat is, zo stelde Haffner, simpelweg een schaalprobleem: Duitsland was zonder meer de sterkste Europese mogendheid, maar was niet sterk genoeg om alle andere grote staten tegelijk te kunnen verslaan. En door haar middenpositie op het continent moest Duitsland altijd rekening houden met een tweefrontenoorlog, die bijna niet te winnen is. Met de oprichting van twee Duitse staten in 1949, de Bondsrepubliek en de Duitse Democratische Republiek (en de aanwezigheid van geallieerde bezettingstroepen), was het probleem van een te machtig Duitsland effectief opgelost. De Franse schrijver François Mauriac stelde heel lollig vast: ik hou zo veel van Duitsland dat ik blij ben dat er twee van zijn.

In de naoorlogse verhoudingen was de Europese samenwerking gebaseerd op de as Bonn-Parijs (waarbij ik voor de jonge lezers nog even memoreer dat Bonn vóór de Duitse hereniging de hoofdstad was van de Duitse Bondsrepubliek). Die as was zo sterk dat de andere Europese landen weinig hadden in te brengen. En tussen de twee – nee, ik zal ze maar niet asmogendheden noemen – gold een soort formele gelijkheid, ook al was West-Duitsland economisch duidelijk sterker dan Frankrijk. Want met de verse herinnering aan de oorlog kon de Bondsrepubliek het zich niet veroorloven een al te dominante rol te spelen. Zo kreeg Frankrijk een grote greep op de Europese samenwerking, die ver uitsteeg boven haar economische kracht.

Merkel met de Frans president Sarkozy

Maar met de Duitse eenwording veranderde dit. Duitsland werd ook qua inwonertal duidelijk groter dan Frankrijk. Misschien durfden de Duitsers zich ook weer assertiever op te stellen, nu de wereldoorlog met de val van de Berlijnse Muur weer een tijdvak naar achteren was geschoven.

Helmut Kohl, de kanselier die met gevoel voor het juiste moment de Duitse eenwording tot stand wist te brengen, leek te vinden dat Duitsland niet langer de gelijke was van Frankrijk. Ruud Lubbers, toenmalig Nederlands premier, legde het in een interview uit. Het aanzien van Kohl was na de Duitse eenwording sterk toegenomen, maar als mens veranderde hij ook: hij verloor veel van zijn collegialiteit bij de andere Europese regeringsleiders. Lubbers deed daar niet aan mee en daardoor is hij – volgens hemzelf – niet voorzitter van de Europese Commissie geworden.

Merkel lijkt ook te hebben beseft dat het herenigde Duitsland duidelijk sterker en machtiger is dan Frankrijk, maar ze gaf er een andere invulling aan. Zij respecteerde Frankrijk nog steeds en heeft op verschillende momenten geprobeerd om de oude as (nu Berlijn-Parijs) opnieuw in beweging te krijgen. Maar er zijn ook momenten geweest dat zij de leidende rol van Duitsland in de Europese Unie vooral zag als een verantwoordelijkheid, een opdracht. Zij heeft dat gedaan bij de bankencrisis en de economische crisis, en bij de vluchtelingenstroom die op Europa afkwam. En opnieuw deed zij het bij de coronacrisis: de EU moest wat haar betreft de EU-landen die de economische gevolgen het zwaarste voelen ruimhartig steunen.

Duitsland heeft opvallend vaak bondskanseliers gehad met de statuur van een staatsman: Konrad Adenauer (1949-1959) die West-Duitsland opbouwde als een democratie die mocht toetreden tot de internationale gemeenschap, Willy Brandt (1969-1974) die de verhoudingen met Oost-Europa normaliseerde, Helmut Schmidt (1974-1982) die deze lijn voortzette, misschien zelfs Helmut Kohl (1982-1998) die de Duitse hereniging tot stand wist te brengen. En nu dus Angela Merkel (2005-2021 – ik zet het eindjaartal er maar vast bij).


Konrad Adenauer, eerste Duitse Bondskanselier

Wie haar opvolger ook wordt, hij of zij zal antwoord moeten geven op de vraag: hoe gaat Duitsland om met haar economische en politieke macht, in een wereld waarin autoritaire en populistische regimes aan invloed winnen en waarin de Verenigde Staten minder dan voorheen opkomen voor Europese belangen?


Bronnen

Sebastian Haffner, Anmerkungen zu Hitler, 1978

W.L. Brugsma, Europa Europa, 1983 (voor het citaat van Mauriac)

Theo Brinkel, Haagse jaren. De politieke memoires van Ruud Lubbers, 2020 (interviews, afgenomen tussen 1992 en 1995)

7 keer bekeken
Schrijf een reactie aan Christiaan...

Bedankt voor de inzending!